by Verpal Singh

ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੀ ਪਰ ਪ੍ਰੋ: ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਧੂੰਦਾ ਕੋਲੋਂ ਅਖੌਤੀ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਢੁੱਕਦੀ ਉਹਨਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਤੇ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਇਹਨਾਂ “ਜਥੇਦਾਰਾਂ” ਸਾਹਮਣੇ “ਪੇਸ਼” ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ “ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਥਿੜਕੇ” ਸਮਝੇ ਜਾਣਗੇ।

ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਹੀ ਟੀਚੇ ਤੱਕ ਅੱਪੜਣ ਲਈ ਜੇਕਰ ਤਰੀਕਾ ਸਹੀ ਨਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਮਾੜਾ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਟੀਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਜਾਈਏ। ਆਓ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਰਾ ਵਿਚਾਰੀਏ:

੧. ਅਖਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੋ: ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਧੂੰਦਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਥਾ ਵਿਚ ਕਹੀਆਂ ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਾਪਦਾ ਇਉਂ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਕਿ ਅਣਖੀ ਸਿੱਖ ਇਤਰਾਜ ਕਰਣ – ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ “ਅਖੌਤੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ” ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ “ਮੁੰਹ ਨਾ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ”। ਜਿਹੜੇ ਸੱਜਣਜਿਹੜੇ ਸੱਜਣ ਮੇਰੀ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (“ਅਖੌਤੀ ਜਥੇਦਾਰਾਂ”) ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਉਹ ਇਹ ਜਰੂਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਣ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੈਨ।

੨. ਇਤਰਾਜ ਧੜਾ-ਧੜ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਤਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹਾਂ ਵੀ ਆਈਆਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਲਾਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਉਦੋਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਜਰੂਰ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਗਈਆਂ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਟਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ “ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਥਿੜਕੇ” ਵਾਲਾ ਵਾਕ)।

੩. ਇਹਨਾਂ ਸਲਾਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰੰਗ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਫ ਹੁੰਦੀ ਦਿਖੀ ਕਿ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫਤ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਇਹ ਇਲਜਾਮ ਲਾਉਣਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਜਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਹਿਬ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਹੋਰ ਵੇਖੋ – ਜੇਕਰ ਆਮ ਸਿੱਖ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਸ: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ, ਗਿਆਨੀ ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਧੂੰਦਾ ਵਿਚੋਂ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਣੀ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸਨੂੰ ਚੁਣੋਗੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਬੇਝਿਜਕ ਜਵਾਬ ਹੋਵੇਗਾ ਪ੍ਰੋ: ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਧੂੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਬਜਾਏ ਇਹ ਫੈਸਲੇ ਦੇਣ ਦੇ ਕਿ ਉਹ “ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਥਿੜਕ” ਗਏ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਣੀ ਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਇਥੇ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੀ ਕਹਾਵਤ।

੪. ਪੂਰੀ ਕਹਾਵਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਉਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਿਆਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦੇਣਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਬੜਾ ਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਮਾੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਿਆਂ ਚੰਗੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਇੱਥੇ ਮਸਲਾ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨਲਾਇਕੀ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਲਾਇਕੀ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਹਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨਲਾਇਕੀ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੌਮ ਦਾ ਸਿਰ ਹੀ ਵੱਢ ਦਈਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੂਰਖਤਾਈ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

੫. ਜਿਹੜੇ ਸੱਜਣ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੱਲ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੋ: ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਅੱਜ ਦਾ “ਨਾ-ਪੇਸ਼-ਹੋਣ-ਦਾ-ਫੈਸਲਾ” ਕੱਲ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਮਜੋਰ ਨਾ ਕਰ ਜਾਵੇ।

੬. ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ – ਜੇਕਰ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਨਿਆਂ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਜੱਜ ਭ੍ਰਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹਾਂਗੇ ਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਾ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ? ਇਹ ਹਰਗਿਜ਼ ਭ੍ਰਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ। ਤਰੀਕਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ੍ਹ ਘੋਖ ਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜੱਜ ਨਿਆਂ ਕਰਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਿਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਅਨਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦੇਵੇ।

੭. ਪ੍ਰੋ: ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਧੂੰਦਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਿ ਉਹ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਜਰੂਰ ਦੇਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸਬਕ ਵੀ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਸਬਕ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਚਾਰੀਏ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਿੱਧੇ-ਅਸਿੱਧੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਲੋਂ ਲਿਖੀ ਚਿਠੀ ਨੇ ਉਸ ਤੇ ਇੰਨਾਂ ਕੁ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਮਿਲ ਕੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਹੋਰ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ। ਗੱਲ ਕੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਬੜਾ ਸੁਹਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਟੀਚਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਾਂ ਸਜਾ ਦੇਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਦੇ ਕਰਮ ਬਦਲੇ ਨਾ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਦੁਰਕਾਰਿਆ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ੍ਹ ਜਦੋਂ ਸਦਾ ਨੰਦ ਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਲਾਈ ਗਈ। ਪਰ ਪਹਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਵੱਲ ਮੋੜ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

੮. ਜਿਹੜਾ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਮੰਸ਼ਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸਾਡਾ ਅੱਜ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸਿੱਖ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਟੀਚਾ ਜੱਜ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਚਿਹਰੀ ਦਾ ਨਿਜਾਮ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰਣ ਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਚਿਹਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਬਕ ਬੜਾ ਸਿੱਧਾ ਹੈ।

੯. ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਪ੍ਰੋ: ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੀ। ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਸਲਾ ਉਠਾਇਆ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜਗਾ੍ਹ ਦਾ – ਕਿ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੱਜ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ। ਮਸਲਾ ਬਿਲਕੁੱਲ ਸਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਮਸਲਾ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣਾ ਵੀ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੌਮ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਇਸ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੌ: ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਡੱਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਧੂੰਦਾ ਵੀ ਹਨ। ਹੁਣ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ (ਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ) ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਭੰਨਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰਿੱਲਾ-ਯੁੱਧ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਪਰ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੋਟਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ।

੧੦. ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਿੱਲਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ ਕਿ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਮਸਲਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਬਹਿਸ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪ੍ਰੋ: ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੋ: ਧੂੰਦਾ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਅੜ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮਿਲਣਗੇ ਕਿ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ।

੧੧. ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ: ਧੂੰਦਾ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:
a) ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਤੋਂ ਚਿੱਠੀ ਮੰਗਣ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਹਨ ਕੀ ਉਹ ਸਹੀ ਹਨ? ਕੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਵਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕਿਸੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ?
ਅ) ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
e) ਜੇਕਰ ਲਿਖਤੀ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਣ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਣ ਲਗਿਆਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਥੇਦਾਰ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਮਿਤੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੱਸ ਦੇਣ।
ਸ) ਜੇਕਰ ਚਿਠੀ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਲਿਖੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਮਿੱਥਣ ਦੀ ਸਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਜਥੇਦਾਰ ਜੇਕਰ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਤੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮੰਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਝੂਠੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮੁੱਦਾ ਪ੍ਰੋ: ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਉਠਾਇਆ ਉਸਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਮੌਕੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਧਿਆਨ ਗੋਚਰੇ ਕਰਣ ਦੀ ਹੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸੁਲਝ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਧਿਰ ਦੇ ਹੱਥ ਇਕ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਣ ਦੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਡੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਤਨਖਾਹੀਏ ਕਰਾਰ ਦੇਈ ਜਾਣ।

ਆਓ ਬਹਿਸ ਨੂੰ “ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ” ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖੀਏ ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਸਮਾਂ ਖਰਾਬ ਕਰੀਏ ਕਿ ਯੁੱਧ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੀ ਲੜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋ ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਕ. ਆਰ ਐੱਸ ਐੱਸ ਦੀ ਗਰਿਫਤ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਧੂੰਦਾ ਵਾਲਾ ਮਸਲਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰੀਏ ਕਿ ਆਰ ਐੱਸ ਐੱਸ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਭ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਰਣ-ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਵਾਂਗੇ।

Brief bio of Ravi Singh is:
“Ravi Singh is CEO and founder of ElectionMall™ Technologies, Inc., a non-partisan technology company that provides citizens, political candidates and parties with the necessary online tools, services, and products to help them win elections using state-of-the-art Internet technology. Singh, the first-born son of U.S. immigrant parents, began his political journey at age 14 when the US Armed Forces forbid him to wear his turban in a USA Military Academy. Senator Paul Simon and Congressman Dennis Hastert introduced legislation on his behalf signed by President Ronald Reagan in 1987, which allowed him to graduate with full honors as a 2nd Lieutenant, making him the first American with a turban to graduate. By the age of 25, Singh’s passion for politics inspired him to run for public office. He was the first Asian American and Sikh with a turban to run for office in the 42nd District Illinois General Assembly. During his campaign, Singh made history by launching the first “online chat town hall meeting” and the first Internet candidate campaign website in the district. Following his run for political office, Singh founded ElectionMall™ Technologies, Inc. in 2000 and has since seen his company expand in Latin America, Asia and Europe. Currently, ElectionMall holds a product partnership with Microsoft®, which powers Campaign Cloud™, a unique campaign dashboard for campaigns of all sizes using the most advanced cloud computing technologies. He is a frequent speaker at universities and international organizations such as the UN or the European Parliament in Brussels, where he promotes e-democracy and trains on the importance and power of digital campaigns.”

Significance of this news from the perspective of the Sikh community of New Zealand is that “our own Sikh in the media” S Harjinder Singh Basiala made a great pomp and show of the fact that he was one of the nominees for the same award. In fact, he even posted a number of “vadhayee sandesh” from the usual suspects on his own website and made it out as if his nomination was something out of the ordinary and he had done the Sikhs of New Zealand “proud”. Here are some points to put the whole episode in proper context:
- Sikh Awards have a website: http://www.sikhawards.com/ where one may go to find more about the awards.
- Here is a page from the site which lists the nominees: http://www.sikhawards.com/nominee.aspx
- Here is the brief bio of S Harjinder Singh Basiala as listed on the Awards website: “Harjinder Singh Basiala was born in the village Basiala (Punjab). He is chief editor of the Punjabi Herald, the first Punjabi daily online news portal in New Zealand catering to the needs of millions of Punjabis living in New Zealand. A graduate of Guru NanakDev University, Amritsar, Harjinder Singh joined Ajit Group of Newspapers, Jalandhar and worked there for 14 years in different capacities till 2007. His pursuit for Punjabi journalism and specialty in graphic designing, ultimately led him to launch the first daily online Punjabi news portal in New Zealand and he is serving the Punjabi online readers with latest and best news and views from around the world.”

When we take the “PR” fluff away, here are the facts about Harjinder Singh Basiala’s website:
1. He is the sole owner operator of the one page website and there is no other staff involved in running it. If we are to accept his claims to being the “chief editor of the Punjabi Herald”, we take this opportunity to add that he is also the “managing editor”, “sub-editor”, “proof-reader”, “web administrator”, “reporter”, “chief reporter” of the site as well as being the “editor” and the “chief editor”.
2. H S Basiala was also involved, and questioned, in the voter fraud scam of 2010 details of which may be accessed at these links:
http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10672636
3. Basiala was the authorised agent of the Election Commission of NZ and many of the fraudulent voter registrations were made on the forms issued to him. His culpability in the matter is still subject of court proceedings which will be decided in another 8 to 10 months along with that of Daljit Singh and others involved.
4. Most of the people who appear on Basiala’s website as subjects of his “news reports” or as “advertisers”, are the same people who were involved directly or indirectly in the voter fraud scandal. For instance, this photo from his website may be seen as “who’s who” of the voter fraud scandal:

http://www.punjabiherald.co.nz/photos/NZ%2030%20Sep-1.jpg%20PH.jpg

5. So what has it got to do with Sikh Awards? We have already mentioned the facts about “chief editor”. His bio also mentions that his website is “catering to the needs of millions of Punjabis living in New Zealand”. Those who may not be aware, total population of NZ is just under 5 million (50 Lakh) and Sikhs make up around 15 thousand of that. There are just under one hundred thousand (1 Lakh) Indians in total in NZ. So whichever way one might spin the facts “needs of millions of Punjabis” cannot but be seen as a complete lie.

That essentially sums up Harjinder Singh Basiala’s “journalistic” practices. Also add to it the fact that he collected donations from members of the community in order to go to UK to attend the awards ceremony.

Why are we writing this blog? Our aim is two-fold:

a) to convey a warning to the organizers of the Sikh Awards to tweak their nomination process and the subsequent authentication of the claims of some of the nominees so that they do not end up causing embarrassment to the community with questionable nominees being considered for an award.

b) with eminent people like Judge Rabinder Singh (first turbaned judge of the High Court in UK) on the judging panel (http://www.sikhawards.com/judges.aspx) it is even more important that the nominees are screened properly and asked to make a statutory declaration to weed out those who spin the facts to present themselves as genuine claimants.

Finally, it should have been quite easy for the Awards organizers to check whether Basiala’s website “caters to the needs of millions of Punjabis living in NZ”. This pretty much illustrates the level of journalism Harjinder Singh Basiala provides through his website.

~ ~ ~

ਲੇਖਕ: ਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
[verpalsingh@yahoo.com; PO Box 76730, Manukau City, Auckland, New Zealand]

[Please also read the email exchange on this issue and Dr Dilgeer's full article at this link:
Dr Dilgeer's Strange Effort]

ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਈ-ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਡਾ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਿਲਗੀਰ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਲੇਖ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾ। ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਦਿਲਗੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਣ ਲਈ ਕਿ “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਸਾਖ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕੱਤਕ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ” ਇਕ ਖਿਆਲੀ ਪੁਲਾਅ ‘ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ’ ਪਕਾ ਲਿਆ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਕੱਤਕ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੇਵਲ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਸਾਖ ਦਾ ਗਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

ਹੁਣ ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਲਗੀਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਕੱਤਕ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦੱਸਣਾ ਸੀ ਤੇ ਕੱਤਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਬੜੇ ਸੁਹਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੰਦਾਲੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ) ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਮੁੜ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਾਰ ਦੇਣ। ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਹਵਾ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ‘ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ’ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਇਸ ਤਰਾਂ ਵਾਪਰਿਆ:
“ਇੱਥੇ ‘ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ (ਜਨਮਸਾਖੀ) ਲਿਖਵਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਵਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਉਸ ਤਵਾਰੀਖ਼ (ਅਸਲ ਜਨਮ ਸਾਖੀ) ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਜਿਹੜੀ ‘ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਅੱਜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹ ਅਸਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜੰਡਿਆਲਾ ਕਸਬੇ ਦੇ ਹੰਦਾਲੀਆਂ (ਬਿਧੀਚੰਦੀਆਂ) ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਾਏ ਗਏ ਖੋਟ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਖੋਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਕੇ, ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਪਰ, ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉਹ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਜੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਉਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਏਨੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇ ਸਕਦੇ।”

ਇਸ ਇਕ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਇੰਨੀਆਂ ਕੁ ਕੁਤਾਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਹਿਰਦ ਪਾਠਕ ਦਿਲਗੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲੀ ਕੁਤਾਹੀ ਇਹ ਕਿ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਈ। ਖਿਆਲ ਰਹੇ ਕਿ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ – ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਅਹਮੀਅਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਗਾਂਹ ਵਿਚਾਰਾਂਗੇ। ਸੋ ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤਵੱਕੋ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਦੇ ਕਹੇ ਨੂੰ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਣ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੋਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਈ ਸੀ।

ਦੂਜੀ ਕੁਤਾਹੀ ਇਹ ਕਿ “ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਹਾਲਤ” ਦਾ ਗਲਤ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ “ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ” ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼। ਜੇਕਰ ਇਹ ਦਲੀਲ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਵੀ। ਅਤੇ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ – ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਮਾਸਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੁਸਤਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ। ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਦਾ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ‘ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ’ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਿ “ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੇ” ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਸੁਹਿਰਦ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬਿਆਨ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਹੜੀਆਂ 18ਵੀਂ-19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ “ਦਸਮੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ” ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਕ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲਗੀਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਨਾ ਕਹਿਣ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ 1984 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਛੱਡਿਆ ਉਹ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ “ਅਸਲ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ” ਵੀ ਇਕ ਹੈ!

ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਕੌਮ ਉਤੇ ਜੁਲਮ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅਫਗਾਨੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਰਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜਾਨਾ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜੀਊ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ (ਤੇ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ) ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਦਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ “ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਹਾਲਤ” ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੌਮ ਤੇ ਵਰਤੇ ਦੋ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਮ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਬਿਠਾਉਣਾ ਹੈ (ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮੌਕੇ ਲੇਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਜਿੱਠਾਂਗੇ)। ਮੁੱਦਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਹਵਾ ਵਿਚੋਂ ਹਾਜਰ ਕੀਤੀ “ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ” ਨੂੰ “ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਹਾਲਤ” ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਨਦਾਰਦ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਖਿਆਲੀ ਪੁਲਾਅ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੇ ੧੮ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਲੂਣ ਰਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਚਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।

ਤੀਜੀ ਕੁਤਾਹੀ ਇਹ ਕਿ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਥਿਆ ਵਿਚਾਰ ਕੌਮ ਤੇ ਥੋਪਣ ਲਈ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਵਲੋਂ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢੇ ਨੁਕਸਾਂ ਦਾ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੁਕਸ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੁਕਸਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਕੌਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵਿਕਾਰਣਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਕੱਤਕ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰਣਾ ਇਕ ਮਜਬੂਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਹਿਲੀ ਲਿਖਤ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਹਿਬ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਕੱਤਕ ਦੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਸਾਰੀ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ “ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ” ਦਾ ਕਬੂਤਰ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਟੋਪੀ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੱਢਦੇ ਨਜਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਾਦੂਗਰ ਨੂੰ ਟੋਪੀ ਅੰਦਰ ਕਬੂਤਰ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਹੀ ਵੇਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕਬੂਤਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤਾੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਣੀਆਂ ਸਗੋਂ ਹੱਸਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਖਿਆਲ ਕਰਿਓ ਕਿ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਦੀ “ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ” ਦੀ ਦਲੀਲ ਇੰਨੀ ਕਮਜੋਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਥੋੜ੍ਹਾ ਇਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਈ ਇਹ ਮੁੱਢਲਾ ਅਸੂਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨੀਂ ਦੇਰ ਕਿਸੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਜਾਦ ਲਿਖਾਰੀ ਵਲੋਂ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਲਿਖਾਰੀ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਲਤੀ ਘੱਟ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਸੂਲ ਮੌਜੂਦਾ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨ ਵੀ ਲਈਏ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਦੇ ਖਿਆਲੀ ਪੁਲਾਅ ਮੁਤਾਬਕ ਕੋਈ “ਅਸਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ” ਕਦੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੱਤਕ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਫਿਰ ਵੀ ਹੰਦਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ) ਦੋਵੇਂ ਵਿਸਾਖ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਿਲਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਨੂੰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਗਰਦਾਨਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇੱਕ-ਮੱਤ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ।

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਈਏ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਦੀ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਤਾਹੀ ਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਇੰਨੀ ਤਫਸੀਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇ ਸਕਦੇ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਇਸ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਉਹ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵਾਕਈ ਕੋਈ “ਅਸਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ” ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਖਵਾਈ। ਇਸ ਦਲੀਲ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਤੇ ਜੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾਂ ਨਲਾਇਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਿਆਂ ਡਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਤਹਾਸ ਮੰਨ ਲੈਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਨੰਬਰਵਾਰ ਇਹ ਖਾਮੀਆਂ ਹੇਠ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ:
੧.ਜੇਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਅਖੌਤੀ “ਅਸਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ” ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਹੁੰਦੀ (ਜਵੇਂ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਕੱਤਕ ਦਾ ਜਾਂ ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਉਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਵਾਰ ੧ – “ਬਾਬਾ ਗਿਆ ਬਗਦਾਦ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਇ ਕੀਆ ਅਸਥਾਨਾ॥ ਇਕ ਬਾਬਾ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਦੂਜਾ ਰਬਾਬੀ ਮਰਦਾਨਾ॥” ਵਾਰ ੧੧ – “ਭਲਾ ਰਬਾਬ ਵਜਾਇੰਦਾ ਮਜਲਸ ਮਰਦਾਨਾ ਮੀਰਾਸੀ॥” (ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤੇ ਡਾ ਦਿਲਗੀਰ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।)
੨.ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਰੀਏ ਕਿ ਨਾ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਤੇ ਨਾ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਣ ਬਾਰੇ ਇੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ 1631 ਵਿਚ 125 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮਿਲੇ। ਹਿਸਾਬ ਲਾਈਏ ਤਾਂ ਬਾਬ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਸਾਲ 1517 ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
੩.ਕੀ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜਾਂ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਕੋਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ?
੪.ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਉਣੀ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ, ਆਦਿ। ਤੇ ਇਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਵਿਚ ਦੇਣੀਆਂ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿ “ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੋਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਈ ਸੀ” ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ 1539 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1634 ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ (ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਰੀਏ ਕਿ ਵਾਕਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੋਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਈ ਸੀ) ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਦ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਫਿਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਝੜੀ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਬੰਦੇ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ “ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਾਨ” ਹੇਠ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ “ਗੁਰੂ” ਵਜੋਂ ਪਰਚਾਰਦੇ ਸਨ ਸੱਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾਉਣੀ ਸੀ – ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ 1634 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ।
੫.ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਣ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮੋਢੀ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਹਾਜਰ ਰਹੇ। ਕੀ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਛੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਣ-ਬਿਓਰੇ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਸਨ? ਜੇਕਰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜੀਵਣ-ਬਿਓਰੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੋਕ ਰਿਹਾ।
੬.ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ 1631 ਵਿਚ ਹੋਈ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ 1634 ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਤਕਰੀਬਨ ਉਦੋਂ ਕੁ ਹੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ 1636 ਵਿਚ ਹੋਈ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ 1640 ਵਿਚ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਵਾਰ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਹੀ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਖਿਆਲੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ।

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਈਏ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਵੱਲ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਇਕ ਪੋਥੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰਿਆਈ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਪਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਸੀ ਖਡੂਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਦਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖਸ਼ੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਖਡੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਜਾ ਕੇ ਰਹੇ। ਯਾਨਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਜਗਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਉਹ ਜਗਹ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਬਿਰਾਜਣ। ਉਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅੱਜ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ – ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ। ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਚੀਜ ਜਿਹੜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਤੇ ਮਿਲੀ ਉਹ ਸੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੋਥੀ। ਇਹੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ – ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖਸ਼ੀ ਤਾਂ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ।

ਜਦੋਂ ਲਿਖਤੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਇੰਨੀ ਮਹਤੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲਾਜਮੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ (ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਸੋਚਿਆ-ਸਮਝਿਆ ਫੈਸਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਛੇ ਕਈ ਕਾਰਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ “ਟੇਵਾ” ਬਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕਿਸੇ ਠੱਗ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਕਾਢ ਹੈ। ਪਰ ਜਰਾ ਸੋਚ ਕੇ ਵੇਖੋ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ (ਜਾਂ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ) ਜਨਮ ਕਿਹੜੀ ਥਿਤ-ਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸੇ ਥਿਤ-ਵਾਰ ਨੂੰ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਇਦ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਉਚੇਰੀ ਜਗਾ੍ਹ ਮੰਗਦੇ ਜਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਸੰਤਾਂ-ਬਾਬਿਆਂ ਮਗਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ “ਥਿਤੀ-ਸਿੱਖਾਂ” ਮਗਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ।

ਇਸੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਲੈ ਕੇ ਜਾਈਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਟੇਵੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਜੀਵਣ ਦਾ ਹਰੇਕ ਫੈਸਲਾ ਕਰਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਹਮਣ ਦਾ “ਸ਼ੁੱਭ” ਤੇ “ਅਸੁੱਭ” ਵਿਚ ਟਪਲਾ ਖਾਣਾ ਲਾਜਮੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਤੋੜ ਉਸ ਕੋਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ “ਅਸੁੱਭ” ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਜੰਮਣ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੰਗਲੀਕ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ – ਅੱਜ ਦੇ ਜਮਾਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੰਗਲੀਕ ਮੁੰਡੇ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਰਾਜਸੀ ਨਿਜਾਮ ਲਵੋ। ਬਾਹਮਣ ਅਕਸਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜੰਗੀ ਹਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੰਮਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਉਸ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੜੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਾ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਬਾਹਮਣ ਕੋਲ “ਸ਼ੁੱਭ ਸਮਾਂ” ਲੱਭਣ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ “ਅਸ਼ੁੱਭ ਸਮੇਂ” ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਨਿਆਸੀ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਜਾਂ ਮਾਰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੇ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲੈ ਲਵੋ।

ਸੋ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕੱਤਕ ਵਿਚ ਲਿਜਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਟੀਚਾ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਬਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰੇਜ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਬਾਹਮਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕੇ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਤਾਂ ਕੱਤਕ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ “ਅਸ਼ੁੱਭ” ਹੈਨ। ਇਹ ਵੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵਲੋਂ ਹਰਦੁਆਰ ਅਤੇ ਪੁਰੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਬਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਹਾਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ (ਯਾਨਿ ਹਿੰਦੂਆਂ) ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤੇ ਬਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਨਿਜਾਮ ਡੋਲਦਾ ਦਿੱਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਣੈ। ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਬਾਹਮਣ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਹੀ “ਅਸ਼ੁੱਭ” ਕਰਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਢੋਂਗ ਰੱਚ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਮਣੀ ਸੋਚ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਵਿਚ ਲਿਜਾ ਕੇ “ਟੇਵਾ” ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਫਿਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਨਕਲੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ।

ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ ਕਿ ਕੱਤਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਮੰਗਲੀਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੱਤਕ ਦੇ ਜੰਮੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਤੇ ਬਾਹਮਣ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਨਾ ਨਿੱਕਲਣ।

ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮਿਤੀਆਂ ਅਹਿਮ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਣ ਜਿਊਣਾ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਲੋਂ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ ਪਰ ਪਹਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ – ਯਾਨਿ ਸਿੱਖ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ।

~ ~ ~

Email 3 (1)
From: Verpal Singh
Sent: Monday, July 04, 2011 10:18 PM
To: Gurmit Singh; Dr. Harjinder Singh Dilgeer;………
Subject: Re: Guru Nanak

Dear Dr Dilgeer,

Waheguru ji ka Khalsa; Waheguru ji ki Fateh.
I was greatly disappointed at your latest article on the issue of Date of Birth of Guru Nanak. Disappointed, not because you argue for Katak – disappointed, because you give a very flimsy scholarly basis for doing so. Some of your statements are so strange that I find it hard to believe these came from the pen of a scholarly writer. I cite a few to illustrate my point:
1.  “ਵਿਸਾਖ (ਅਪਰੈਲ) ਵਾਲੀ ਗ਼ਲਤ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਮੀਣਾ ਦੇ ਪੁਤਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਵਿਗਾੜਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ-ਦੋਖੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ, ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਭਰਮ ਹੈ ਕਿ ਕਤਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਬੱਚਾ ਨਹਿਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਨੁਮਾ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਹਿਮ (ਸੂਤਕ) ਦਾ ਡਰ ਪਾ ਕੇ ਵਿਸਾਖ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚੁਪਚਾਪ ਮੰਨ ਲਿਆ।”

The date of Visakh was either a result of distortion of Sikh history by Meharban or it was imposed upon the Sikhs by a Hindu superstition about Katak. So which was it? And why would Meharban and these “Hindus” choose the same month of Visakh? What did they gain by moving Guru’s birth month from Katak to Visakh?
It is also amazing that the “bholey Sikh” you are referring to happened to be living in the time-period of sixth to tenth Nanak.

2. “ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਕਤਕ ਦੀ ਬਜਾਇ ਵਿਸਾਖ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਨੇ ‘ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕੱਤਕ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।”

I cannot believe that you have not read Karam Singh Historian’s seminal work “Katak ke Visakh”, hence your statement above sounds so inexplicable. To imply that he rejected Katak simply because he was rejecting Bala Janamsakhi, is to accuse Karam Singh Historian of shoddy scholarship and dishonesty. If you wish to take issues with Karam Singh’s work then you need to counter it point by point (which I can say with utmost certainty that you will find hard to do) – dismissing Karam Singh’s work on Guru Nanak’s D.o.B by accusing him of bias against Bala Janamsakhi is preposterous. Karam Singh rejects Bala Janamsakhi on very solid grounds (which limited space here stops me from discussing in detail). Rejection of Bala Janamsakhi and rejection of Katak as Guru Nanak’s birth month do not follow from each other – except of course that Bala is the first one to mention Katak as Guru Nanak’s birth month in the later half of 17th century.

3. “(ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹੰਦਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ’ ਹੀ ਵੇਖੀ ਸੀ ਤੇ ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਨਹੀਂ)।”

I am dumbfounded at this statement of yours! You invent an “asal Janamsakhi Bhai Bala” in order to support your baseless argument! Please do tell if Karam Singh Historian “had only seen Janamsakhi Bhai Bala” and not “asal Janamsakhi Bhai Bala”, WHO exactly has seen this “asal Janamsakhi Bhai Bala”? Should the community prepare itself for surfacing of another manuscript claiming to be “asal Janamsakhi Bhai Bala”??

4. “ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ ਕਿ ਵਿਸਾਖ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੀਣਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਸਾਖ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਣਿਆਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੋਮਾ/ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ. ਸਾਖੀ ਪੋਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਜਾਂ ਪੁਰਾਤਨ/ ਵਿਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ (ਵਿਸਾਖ ਵਾਲੀ) ਆਉਣੀ ਹੀ ਸੀ।”

So essentially your argument is that Karam Singh Historian was so gullible and such a weak scholar that he did not understand the origin of a Janamsakhi which has always been known as “Meharban wali Janamsakhi”. You are again being less than truthful when you say that Meharban Janamsakhi was the “only” basis for Karam Singh Historian arguing for Visakh while he rejected Katak because he was rejecting Bala Janamsakhi. I suggest that you re-read Karam Singh’s work and correct your statements. I draw your attention to the argument of life-span of Guru Nanak and the date of joti-jot smana. It is quite surprising that you mention Bhai Gurdas in a way that suggests (without you saying as much) that he also mentions Katak as the birth month of Guru Nanak. I am assuming that you are referring to Kabit 345 of Bhai Gurdas: “ਕਾਰਤਕ ਮਾਸ ਰੁਤਿ ਸਰਦ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਆਠ ਜਾਮ ਸਾਠਿ ਘਰੀ ਆਜੁ ਤੇਰੀ ਬਾਰੀ ਹੈ । ਅਉਸਰ ਅਭੀਚ ਬਹੁਨਾਇਕ ਕੀ ਨਾਇਕਾ ਹੁਇ ਰੂਪ ਗੁਨ ਜੋਬਨ ਸਿੰਗਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ । ਚਾਤਿਰ ਚਤੁਰ ਪਾਠ ਸੇਵਕ ਸਹੇਲੀ ਸਾਠਿ ਸੰਪਦਾ ਸਮਗ੍ਰੀ ਸੁਖ ਸਹਜ ਸਚਾਰੀ ਹੈ । ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਸੁਭ ਲਗਨ ਸੰਜੋਗ ਭੋਗ ਜੀਵਨ ਜਨਮ ਧੰਨਿ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਿਆਰੀ ਹੈ ॥੩੪੫॥”
If on the basis of first line of the Kabit you conclude that Bhai Gurdas is referring to Guru Nanak’s date of birth , the last line can easily make one conclude that the Kabit is referring to Guru Nanak’s date of marriage or the date of the beginning of his spiritual journey – for neither the kabit 344 or 346 support your conclusion of date of birth whereas they do continue the allegory of marriage. More important is the fact that the Vaar of Bhai Gurdas on the life of Guru Nanak does NOT mention Katak or Visakh.

5. “ਇੱਥੇ ‘ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ (ਜਨਮਸਾਖੀ) ਲਿਖਵਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਵਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਉਸ ਤਵਾਰੀਖ਼  (ਅਸਲ ਜਨਮ ਸਾਖੀ) ਨੂੰ  ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਜਿਹੜੀ “ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ” ਅੱਜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹ ਅਸਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜੰਡਿਆਲਾ ਕਸਬੇ ਦੇ ਹੰਦਾਲੀਆਂ (ਬਿਧੀਚੰਦੀਆਂ) ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਾਏ ਗਏ ਖੋਟ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਖੋਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਕੇ, ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਪਰ, ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉਹ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਜੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਉਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਏਨੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇ ਸਕਦੇ।”

The above quote from your article exposes a lack of any depth in the scholarship you bring to this issue. What you write above is pure conjecture and without any evidential basis. In fact, your assumption that Bhai Gurdas could not have written his first vaar without having access to “asal Bala janamsakhi” cannot be sustained – I do not think you realize how ridiculous your statement sounds, keeping in mind that Baba Buddha was well and alive when Bhai Gurdas was helping Guru Arjan with compilation of Aad Bir of Guru Granth Sahib. The very fact that Baba Buddha is a crucial figure that provides continuity from Guru Nanak to Guru Hargobind Sahib is the strongest argument against your baseless assumption that some “asal Bala janamsakhi” ever existed. With a living link to Guru Nanak’s life (before Guru Angad came in contact with Guru Nanak) in the form of Baba Buddha present in the court of second Nanak (and the 3rd, 4th, 5th and 6th Nanak), there was no need to bring in some “Bhai Bala” to write down the account of Guru Nanak’s life.
I will stop here with voicing my utter shock at your effort to re-impose Bala Janamsakhi on the Sikh Panth along with the date of Katak on grounds which at most charitable may be described as flimsy. In the my next email I share with you all an excerpt from the first volume of “History of the Sikhs and their Religion” (Institute of Sikh Studies, published by SGPC). It provides all the information that clearly shows that Dr Dilgeer needs to get his facts right.
Kind regards,
Verpal Singh
==============
Email 3 (2)
From: Verpal Singh
Sent: Tuesday, 5 July 2011 12:33 AM
Subject: Re: Guru Nanak

Waheguru ji ka Khalsa; Waheguru ji ki Fate.

This is in continuation of my earlier email on Dr Dilgeer’s write-up on date of birth of Guru Nanak. Dr Dilgeer also needs to clarify that if Bhai Gurdas’ first vaar was based on “asli Bala Janamsakhi”, then why does Bhai Gurdas not mention “Bhai Bala” amongst the prominent Sikhs of Guru Nanak (or Guru Angad for that matter).
As stated earlier, following is the excerpt from “History of the Sikhs and their Religion”, Vol 1, Pp 29-32.

Kind regards,
Verpal Singh
—————-
Guru Nanak was born in 1469 CE in this village (Talwandi) which has since been named as Nanakana Sahib (in the present-day district of Sheikhupura, now in Pakistan).
There has been a lot of controversy over the month in which he was born. Janamsakhis, i.e., the traditional biographical accounts of the life of Guru Nanak, give four different versions :
1. The Puratan Janamsakhi is based on the manuscript carried to England by H.T. Colebrooke, and preserved there in the old India Office Library. Its main characteristics are:
i) it does not mention Bhai Bala, who is a dominant figure in another Janamsakhi;
ii) its language is very precise, written in old style similar to that of the Adi Granth. It is believed to have been compiled in 1634 CE as this date has been indicated in its text;
iii) according to this version, Guru Nanak was born in the month of Vaisakh and not Katak.
2. Meharban’s Janamsakhi, written by Manohar Das Meharban (1581-1640 CE), son of infamous Pirthi Chand. This Janamsakhi contains the earliest exposition and commentaries on the hymns of Guru Nanak. Like Puratan Janamsakhi it too does not mention Bhai Bala and gives Vaisakh, and not Katak, as the month of the Guru’s birth.
3. Bhai Bala’s Janamsakhi is the most popular version. It is claimed that it was dictated by a life-long companion of the Guru, viz., Bhai Bala, at the instance of the second Guru. However, the internal evidence does not support this claim. It was most probably produced in the second half of the 17th century. It has the following peculiarities :
i) It is dominated by Bhai Bala who introduces himself as life-long companion of the Guru.
ii) Since it has been the most easily available version, it has spawned numerous other versions scattered all over the country.
iii) The language used in this version is essentially colloquial and definitely dates later than that of Puratan Janamsakhi or Janamsakhi Meharban.
iv) This Janamsakhi gives the date of birth of Guru Nanak as Katak puranmassi (full moon day of Katak).
4. Bhai Mani Singh’s Janamsakhi is credited to Bhai Mani Singh, a Sikh theologian-warrior, and martyr of first half of the 18th century. It is based on first var of Bhai Gurdas which is the earliest account of Guru Nanak’s life. Though it does mention the name of Bhai Bala in its account, it definitely is not dominated by him in its narration. With regard to the date of birth of Guru Nanak, it endorses the date given in the Puratan and Meharban’s Janamsakhis, viz., the month of Vaisakh.
Dr Ernest Trumpp was the first non-Sikh scholar who made an effort to carefully study the Janamsakhis. According to him there are two sets of Janamsakhis, the old
tradition and the later tradition. In the old tradition he counts Puratan Janamsakhi where there is no mention of Bhai Bala. The later tradition which “pretends to have knowledge of all details of the life of Nanak was, therefore, compelled to put forth, as voucher for its sundry tales and stories, Bhai Bala, who is said to have been the constant companion of Nanak from his youth up, whereas our old Janamsakhi does not even once mention Bhai Bala. If Bhai Bala had been a constant companion of Nanak and a sort of mentor to him as he appears now in the current Janamsakhi, it would be quite incomprehensible why never a single allusion should have been made to him in old tradition.6
The writers who advocate that Guru Nanak’s natal month was Katak give the following arguments :
i) The Sikhs have been celebrating the birth anniversary of the Guru in the month of Katak. Actually, nobody knows when this practice started, although Macauliffe stated that it started in the days of Maharaja Ranjit Singh.7 All the Sikhs could not have stopped celebrating Guru’s birth anniversary in Vaisakh at the instance of one man (Giani Sant Singh in this case), however highly placed that person might have been. So, the actual practice of celebrating Guru’s birthday goes a long way in favour of Katak.
ii) In the eyes of the faithful, Bhai Bala’s Janamsakhi holds supreme. It is believed, albeit erroneously, that it had been written by the life-long companion of Guru Nanak, at the instance of Guru Angad, the second Guru. This gives the date of birth of the Guru to be in the month of Katak.
iii) In 1823 CE, Bhai Santokh Singh completed his Nanak Parkash, one of the most popular works being recited in the gurdwaras. It also gives the date of birth of the Guru in the month of Katak. It is, therefore, argued that had the date of Guru’s birth been in Vaisakh, Bhai Santokh Singh would not have stuck to Katak.But the following arguments appear to be more convincing in favour of Vaisakh as the month of birth of the Guru.
i) All old records like Puratan Janamsakhi which is definitely older than Bhai Bala’s and Bhai Mani Singh’s Janamsakhis, give the Guru’s natal month as Vaisakh. It is argued that these accounts should have mentioned Katak, had this been the natal month.
ii) There are a number of accounts of Guru Nanak written by the descendants of the Gurus besides Meharban, grandson of Guru Ram Das, who wrote the Janamsakhi mentioned above. One is Mehma Parkash compiled by Sarup Das Bhalla in 1776 CE. Another is Guru Nanak Bans Parkash by Sukhwasi Rai, an old manuscript recently published by the Punjabi University, Patiala. All these works mention that Guru Nanak was born in the month of Vaisakh.
iii) In another way too it has been proved that the Guru was born in the month of Vaisakh. It is accepted that the life span of Guru Nanak was seventy years, five months, and seven days, and it is also accepted that the Guru died on Asu Sudi 10, 1596 BK. If we calculate on this basis, we come to the conclusion that the Guru was born in the month of Vaisakh. Karam Singh Historian, who conducted a thorough probe into the date of birth of Guru Nanak in his book, Katak ké Vaisakh, has proved conclusively that Guru Nanak was born in the month of Vaisakh.8References:
6. Trumpp, Ernest : The Adi Granth, ‘Introduction’, London, 1877, p. 5.
7. Macauliffe, M.A. : The Sikh Religion, Vol. I, Delhi, reprint 1990, p. LXXXIV.
8. Karam Singh Historian wrote a research monograph on this issue which was published with
the title Katak ké Vaisakh, Amritsar, 1912. He argued in favour of Vaisakh. Recently, another
book came out by Ishar Singh, Vaisakh Nahi Katak, which argues in favour of Katak.

===============

Email 2
From: Gurmit Singh
To: Dr. Harjinder Singh Dilgeer ; ………………
Sent: Monday, July 4, 2011 2:42 PM
Subject: RE: Guru Nanak

Dear Dr. Harjinder Singh Dilgeer, Waheguru jee ka Khalsa Waheguru jee kee Fateh
Dr. Tarlochan Singh had also expressed the same view that Guru Nanak Sahib
was born on 20 October 1469 and breathed his last on 7 September 1539.
Relevant Extracts from his Book are Attached for information.
Gurmit Singh (Sydney – Australia)

===============

Email 1
From: Dr. Harjinder Singh Dilgeer [mailto:hsdilgeer@yahoo.com]
Sent: Monday, July 04, 2011 5:55 AM
To: akalsahaigurtejsingh; amardeepmohali; aqida40; ashundal; …….
Subject: Guru Nanak

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਸਲ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ਼
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਸੰਮਤ 1526 (20 ਅਕਤੂਬਰ 1469) ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਤਾਰੀਖ ਵਿਸਾਖ ਸੁਦੀ ਤਿੰਨ (15 ਅਪਰੈਲ 1469) ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸਾਖ (ਅਪਰੈਲ) ਵਾਲੀ ਗ਼ਲਤ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਮੀਣਾ ਦੇ ਪੁਤਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਵਿਗਾੜਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ-ਦੋਖੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ, ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਭਰਮ ਹੈ ਕਿ ਕਤਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ ਬੱਚਾ ਨਹਿਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਨੁਮਾ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਹਿਮ (ਸੂਤਕ) ਦਾ ਡਰ ਪਾ ਕੇ ਵਿਸਾਖ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਚੁਪਚਾਪ ਮੰਨ ਲਿਆ।
ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਕਤਕ ਦੀ ਬਜਾਇ ਵਿਸਾਖ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਨੇ ‘ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕੱਤਕ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।(ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹੰਦਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ’ ਹੀ ਵੇਖੀ ਸੀ ਤੇ ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਨਹੀਂ)।

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ ਕਿ ਵਿਸਾਖ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੀਣਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਸਾਖ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਣਿਆਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੋਮਾ/ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ. ਸਾਖੀ ਪੋਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਜਾਂ ਪੁਰਾਤਨ/ ਵਿਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ (ਵਿਸਾਖ ਵਾਲੀ) ਆਉਣੀ ਹੀ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ‘ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ (ਜਨਮਸਾਖੀ) ਲਿਖਵਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਵਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਉਸ ਤਵਾਰੀਖ਼ (ਅਸਲ ਜਨਮ ਸਾਖੀ) ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਜਿਹੜੀ “ਭਾਈ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ” ਅੱਜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹ ਅਸਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜੰਡਿਆਲਾ ਕਸਬੇ ਦੇ ਹੰਦਾਲੀਆਂ (ਬਿਧੀਚੰਦੀਆਂ) ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਾਏ ਗਏ ਖੋਟ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਖੋਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਕੇ, ਅਸਲ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਪਰ, ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉਹ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਜੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਕਿਉਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਉਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਏਨੀ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇ ਸਕਦੇ।

ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਛਪਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਚਰਚਾ ਵੀ ਚਲਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸਾਖ ਸੁਦੀ ਤੀਜ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਤਕ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਸੀ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਮਹਾਰਾਜਾ) ਵੇਲੇ ਤਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਸਾਖ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀ ਹੀ ਰਾਮ ਨੌਮੀ ਆਉਣ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਸੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਮ ਨੌਮੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਥੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ’ਤੇ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਮਹਾਰਾਜਾ) ਨੇ ਕਤਕ ਵਿਚ ਮਨਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ: 1. ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੋਮੇ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਸਾਖ ਵਿਚ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ (ਹਾਂ ਕੱਤਕ ਦੇ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ) 2. ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਮ ਨੌਮੀ ਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਨਾਉਂਦੇ, ਪਰ, ਜੇ ਕਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਵੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਨ (ਰਾਮ ਨੌਮੀ) ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਨਾਉਂਦੇ। ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਰਮ ਕਿਸ ਦਿਨ ਆਪਣਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਞ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਈਦ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕੱਤਕ/ਵਿਸਾਖ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੀ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ। 3. ਤੀਜਾ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਇਸ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਬ ਨਾਲ ਝਗੜਾ/ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਂਞ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ (ਉਮਦਾਤੁਤ ਤਵਾਰੀਖ਼) ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰਾ ਮਾਸਾ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਂਞ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਤਾਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਟਲ ਰਾਏ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਕ ਥਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਬੈਠਾ ਸੀ: “ਸੰਮਤ 1670 ਬੁਧਵਾਰ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੁਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਬਾਲਕ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਲ ਹੂਬਹੂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।” (ਦ ਸਿਖ ਰਿਲੀਜਨ, ਜਿਲਦ 4, ਸਫ਼ਾ 56)।
ਵਿਸਾਖ ਸੁਦੀ ਤਿੰਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰੋ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਆਗੂ ਸੀ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਭਗਤ ਵੀ ਸੀ। ਜਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪੁਰਬ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਕੱਤਕ ਹੀ ਮੰਨੀ ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਚਲਦੀ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ:
ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, 1790 ਦੀ ਲਿਖਤ:
(ਸਾਖੀ 24):
…ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਧੰਮਤਾਨ ਨਗਰੀ ਸੇ ਤਿਆਰੀ ਕੀ। ਭਾਈ ਦਗੋ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋ ਕਾਰਤਕ ਕੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੀਕ ਇਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਾਇ ਲਿਆ। ਬਚਨ ਹੋਆ ਮਹਾਰਾਜ! ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਾ ਸ਼ੁਭ ਦਿਹਾੜਾ ਆਇ ਗਿਆ ਹੈ, ਯਹਾਂ ਹੀ ਮਨਾਨਾ ਚਾਹੀਏ।…
(ਸਾਖੀ 51):
…ਪਾਤੀ ਮੇਂ ਲਿਖਾ ਥਾ- ਗਰੀਬਨਿਵਾਜ਼! ਤੋਕੀ ਕਾਰਤਕ ਕੀ ਪੂਰਨਮਾਂ ਕਾ ਗੁਰਪੁਰਬ ਖੁਰਵੱਧੀ ਨਗਰ ਮੇਂ ਆਇ ਕੇ ਮਨਾਈਏ…
(ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ, 1745):
“…ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਆਇਆ, ਸੰਗਤਾਂ ਆਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਇਥੇ ਹੋਰ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕਾ ਪੂਰਣਿਮਾਂ ਕਾ ਪੁਰਬ ਕਰ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਂਗੇ…।”
..
ਸਿਰਫ਼ ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਨਮ ਦਿਨ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ (ਮੌਤ 1638):
ਕਾਰਤਕ ਮਾਸ ਰੁਤਿ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਆਠ ਜਾਮ ਸਾਠ ਘੜੀ ਆਜ ਤੇਰੀ ਬਾਰੀ ਹੈ।
ਅਉਸਰ ਅਭੀਚ ਬਹੁ ਨਾਇਕ ਕੀ ਨਾਇਕਾ ਹੈ, ਰੂਪ ਗੁਣ ਜੋਬਨ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।
ਚਾਤਰ ਚਤਰ ਪਾਠ, ਸੇਵਕ ਸਹੇਲੀ ਸਾਠ, ਸੰਪਦਾ ਸਮਗਰੀ ਸੁਖ ਸਜਿਹ ਸੰਚਾਰੀ ਹੈ।
ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ ਸਦਿਨ ਚਾਰ। ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਸੰਜੋਗ ਭੋਗ, ਜੀਵਨ ਜਨਮ ਧੰਨ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਿਆਰੀ ਹੈ॥345॥ (ਕਬਿਤ 345)
..
1. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵੀ “ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” (1832 ਦੀ ਲਿਖਤ) ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।
..
2. ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ:
“ਉਰਜ ਮਾਸ ਕੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ। ਹਰਿ ਕੀਰਤ ਸੀ ਜੌਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ। ਸੰਮਤ ਨੌ ਖਟ ਸਹਿਸ ਛਬੀਸਾ। ਭੈ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਦੀਸ਼ਾ।”
..
3. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿਬਰ (ਬੰਸਾਵਲੀਨਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸਾਹੀਆਂ ਦਾ, ਲਿਖਤ 1780 ਦੀ): “ਸੰਮਤ ਪੰਦਰਾਂ ਸੈ ਛੱਬੀ ਭਏ। ਤਬ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜਨਮ ਲਏ। ਮਹਾਂ ਕਾਰਤਕ ਪੁੰਨਿਆ ਰਾਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲੀਨਾ ਅਵਤਾਰ।”
..
4. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲਾ ਦੀ 1753 ਦੀ ਲਿਖਤ।
..
5. ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਛਿਬਰ ‘ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕੀ’ (1810-15 ਦੀ ਲਿਖਤ)।
..
6. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ (ਦੂਜਾ) ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ (ਲਿਖਤ 1851 ਦੀ) ਵਿਚ ਸ਼ਰੇਆਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: “ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚੰਦਰੋਦਯ ਤੇ ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਕਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਜਨਮ ਦਿਨ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਵਿਸਾਖ ਸੁਦੀ ਤੀਜ ਲਿਖਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਧ ਦਿਨ ਕਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਹੈ।”
..
7. ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ‘ਗੁਰੂ ਬੰਸ ਬਿਨੋਦ’, ਲਿਖਤ 1879 ਦੀ।
..
8. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ‘ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਖਾਲਸਾ’, ਲਿਖਤ 1890 ਦੀ।
..
9. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ‘ਗੁਰ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ’ 1884 ਦੀ ਲਿਖਤ।
..
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ (ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ):
10. 1892 ਵਿਚ ਛਪੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਵੀ, ਸੁਧਾਈ ਕਰ ਕੇ, ਤਾਰੀਖ਼ ਕੱਤਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
11. ਜੇ.ਡੀ. ਕਨਿੰਘਮ (1848 ਦੀ ਲਿਖਤ)।
12. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ‘ਗੁਰ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ’ (1891), ‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ (1899), ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1909)।
13. ਸੇਵਾ ਦਾਸ ‘ਪਰਚੀਆਂ’।
14. ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਪਟਨਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਬੇਦੀ ਬੰਸੋਤਮ ਸਹੰਸ੍ਰ।
15. ਖ਼ਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ‘ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਜ਼’।
16. ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ‘ਗੁਰੂ ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਕਮਉਦੀ’।
17. ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ (ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 1925-30)।
18. ਡਾ ਬੀ.ਵੀ ਰਮਨ ‘ਨੋਟੇਬਲ ਹੌਰੋ ਸਕੋਪਜ਼’।
..
ਇੰਞ ਹੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਦਿਨ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੂ ਵਦੀ 10 ਸੰਮਤ 1596 (7 ਸਤੰਬਰ 1539) ਹੈ, ਪਰ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਸੂ ਸੁਦੀ 10, ਯਾਨਿ 22 ਸਤੰਬਰ 1539) ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਦਰਅਸਲ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ।
ਇਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਅਹਿਮ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ “ਦੇਵ” ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਾਂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। (Please read a separate NOTE on this subject).

~ ~ ~

Source:

http://www.esikhs.com/articles/hindu_infiltration_of_sikh_institutions.htm

New Delhi – Panthic Weekly has published a number of exposes detailing the association of several world renowned Sikh parchariks and Sikh organizations with the leadership of the right-wing Hindu terrorist organization, the Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS).  Well known Sikhs like Giani Thakur Singh, Prof. Manjit Singh, and Prof. Prem Singh Chandumajra of the Shiromani Akali Dal (Longowal-Badal) are all involved. Interestingly, the RSS has openly declared that Sikhs are part of the larger Hindu community, and that the Sikh Gurus are a continuation of the greater pantheon of Hindu Avatars, yet our shameless leaders continue to justify their links with these anti-Sikh elements.

Prem Singh Chandumajra (left), and Kathakar Giani Thakur Singh (center) consoling Rulda Sinh at his son’s funeral.

Panthic Weekly (PW) originally published a string of articles under the RSS Woos Khalistanis/Sant Samaj series in early 2006 depicting the depth of the involvement of Sikh leadership with various pro-Hindutva organizations. Since then, our news staff has come into possession of more credible evidence that not only proves beyond any doubt the collusion that is happening within our corrupt leadership and Hindu supremacist organizations, but also reveals that the tentacles of India’s Brahmin masters have successfully reached into the very innards of Akal Takht Sahib–controlling all those who are in its path.

As the fascist Rashtriya Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) organization realized that it was no longer possible to intermingle with Sikh leaders under the RSS banner, they have created offshoots such as the Rashtriya Sikh Sangat, Guru Granth Sahib Vichar Sanstha and Prerna.

Prerna : RSS by another name

The RSS offshoot known as PRERNA, depicts Sikh Gurus as Hindu Deities

The Prerna organization was created by the RSS with one thing in mind: To blend, muddle and taint Sikh practices and ceremonies into the folds of Brahmanism. One of the promoters of Prerna is an individual associated with the company  MDH (a worldwide spice manufacturer) who is also the key promoter and advertiser of ‘Sacchi Sikhsha’, the official monthly magazine and the daily ‘Saach Kahoon’ of the Gurmit Ram Rahim Sacha Sauda Cult.

Bhai Chaman Lal

An image of Chaman Lal at Jejal Ram's Ajadpur Mandir, where he is worshiped as a Hindu devta.

The well known Bhai Chaman Lal of Delhi (now referred to as Bhai Chamanjit Singh Lal) is one of the main organizers of Prerna. PW is releasing photographs of a September 2006 Prerna function in which Chaman Lal openly inter-mixed Sikh and Hindu practices.

Prerna 2006

Chaman Lal holding a 2006 Prerna divan with Guru Sahib's saroop along with Hindu images.

Note large pictures of the Hindu deity Ram Chander placed in front of Guru Granth Sahib Ji and on back wall along with an image of Guru Nanak Dev Ji.

Scarves of 2006 Prerna attendees with Sikh and Hindu Symbols.

 Note attendees wearing orange scarves with the the sacred Sikh Khanda and Ek Oangkaar along with the Hindu OM.

Chaman Lal distributing the 2006 Prerna souvenirs with Hindu deities on a picture of Sri Darbar Sahib.

The souvenirs presented by Chaman Lal to VIP guests included framed photo of Sri Darbar Sahib, Amritsar, with images of Guru Nanak Dev Ji and Hindu deity Ram Chander next to the Darshani Deordi.

Controversy since 2001

In 2001, the Badal installed Jathedar of Sri Akal Takht Sahib, Joginder Singh Vedanti, demanded clarification from Chaman Lal for performing at a Hindu Mandir known as the Sanatan Dharam Mahvir Temple in New Delhi. At that time Vendati described the act of performing Kirtan at the mandir with images and idols of Hindu deities of Shiva and Hanuman as anti-Panthic and in gross violation of the Sikh Maryada. Interestingly, Chaman Lal received nothing more than a slap on the wrist for performing Gurbani Kirtan in front of a 70 foot tall statue of Hanuman at the Mandir, and more surprisingly Chaman Lal was allowed do Kirtan at Sri Darbar not too long afterwords, arousing the suspicions of various Panthic organizations who were familiar with the Chaman Lal controversy.  It should be noted that SGPC still doesn’t allow Gursikh Bibis to do Kirtan at Sri Darbar Sahib, yet individuals such as Chaman Lal are allowed.

Prerna 2007 : The Takht Jathedars Join In

Were the SGPC, Akal Takht Management and Chaman Lal all in this together? This year, this question has been finally answered. Chaman Lal and the Prerna organization took a bold step and invited Akal Takht Sahib “Jathedar” Joginder Singh Vedanti, along with Sri Darbar Sahib Head Granthi Giani Gurbachan Singh, and Keshgarh Sahib Jathedar Tarlochan Singh to their October 2nd function in Delhi. Shockingly, these so-called Panthic Jathedars accepted the invitation and went to Delhi to attend this function in which rampant disrespect of Sri Guru Granth Sahib Ji and the Sikh maryada openly occurred.

2007 Prerna Billboard with Ram Chander and the Hindu Om symbol.

Advertisements and billboards with clearly published pictures of Hindu deity Ram Chander along with Guru Nanak Dev Ji. Note Ragi Harjinder Singh Srinagar’s promotion in the above ad.

Mixed Signals : Lights outside the 2007 Prerna function.

The outside entrance of the function has large lighted OM and Trishul Hindu symbols along with an Ek Oangkaar , clearly indicating that something was wrong at this function. The Jathedars ignored these warning signs, and went on to participate in this pro-RSS function.

2007 Prerna Function with Jathedar Vendanti and Pro-RSS Prerna Promoters including Ravinder Khurana who holds weekly RSS Sakhshahs at his residence.

Note Prerna sign with an OM symbol behind Vedanti and Chaman Lal’s Jatha.

2007 Prerna violates Sikh Maryada

2007 Prerna attendees sitting on chairs in the presence of Guru Granth Sahib Ji, a blatant violation of Sikh Maryada. The 2007 souvenirs presented by Chaman Lal to VIP guests including Vedanti, Giani Gurbachan Singh and Tarlochan Singh including a lighted scrolling picture of Guru Nanak Dev Ji with Hindu deity Ram Chander. These Jathedar shamelessly accepted these Hinduized mementos from Prerna in the presence of Guru Granth Sahib Ji.

2007 Prerna - Vedanti, Tarlochan Singh and Gurbachan Singh gifted with Ram Chander images

Zoom of Hindu Deity Ram on 2007 Prerna souvenir to Vedanti.

Another interesting angle to this story is that the stage secretary for the 2007 Prerna function was Ravinder Sinh Khurana, who is ex-general secretary of the Delhi Gurdwara Management Committee, and a member of Akali Dal (Badal). PW has also learned that the RSS holds weekly shaksha meetings at Ravinder Khurana’s residence in Delhi.

By Shahamat Ali [Persian Secretary with the Mission of Lieut Col Sir C M Wade, to Peshawar in 1839, and now Mir Munshi to the Political Resident in Malwa]

[Published 1847; Pages 14-25]

The Government of Lahore – Mode of conducting business – The Governors – Habits of the Maharaja – The Darbar – Disposition of the various officers of the Maharaja’s court – Governors of provinces – Revenue of the Maharaja’s dominions – Strength, organization, and expense of his army. *
[* Since this journal was written great changes have taken place in the court of Lahore; almost all the principal persons mentioned have died of violent or natural deaths, and the army been destroyed.]

THE government of Lahore is a pure despotism, and the entire direction of its affairs, foreign or domestic, is, according to the Oriental saying, on the tongue of his Highness. Although some of the courtiers are men of wisdom and intelligence, and the Maharaja has a share of that consideration and respect which every ruler must have for the prejudices and opinions of his countrymen, yet, possessed of a vigorous mind himself, and having a great reliance on his own penetration and judgment, he is generally guided by his own opinions, though he may ask that of his courtiers.

In affairs of importance he consults the Grunth, the religious book of the Sikhs, and often acts as he is guided by that oracle. His correspondence with foreign states, as well as with his own functionaries, is solely dictated by himself; and, though illiterate, he exercises a minute criticism in correcting the diction of his secretaries. An habitual reserve in matters of business forms a striking feature of his character. It is an invariable rule with him never to mention his object to anyone until the time for execution has arrived.

During the early part of his reign, he and the other Sikh chiefs had no system of official records; business was conducted by verbal orders, and continued so with Ranjeet Singh until Diwan Bhowani Das, a clever native of Peshawar, was employed.

When he came into his service he divided the transaction of the affairs of state into different offices or departments, keeping the accounts, farming of districts, and preserving every record of importance, commenced only from that period. At present there are twelve Daftars or offices where the civil and military business of the government is arranged. Diwan Dinanath is at the head of them. Formerly, neither were there any forms for the Deodhee;* [*Corresponding with the Lord Chamberlain's office, literally the entrance to the court] they were introduced about the same time. Bhae Ram Singh, and Bhae Govind Ram, and Faqir Azizuddin, assist his Highness in civil affairs; the Faqir also acts the part of chief secretary for foreign affairs. The letters to functionaries are also frequently written by him. Misser Beli Ram, a respectable Brahmin, is in charge of the regalia and the treasury. A separate account of these functionaries will be given, and no observations need therefore be made on their merits or character here.

The affairs of the country are conducted by means of Governors or Kardars, who are appointed to each district. They manage the whole business connected with the administration of the territory entrusted to them, and seldom report any case to the court unless it be of high importance, when his Highness’s orders are communicated by issuing Parwanas.* [*Official orders] The settlement of the revenue, the audit of accounts, and their adjustment, both in the military and civil department; are done entirely by the Maharaja; but in the last two or three years, owing to his bad state of health, he has sometimes delegated that duty to Raja Dhian Singh. He has news-writers in every quarter of his dominions, and the news of foreign courts is always read to his Highness in the morning.

His Highness disposes of his time in the following manner :- In the morning and evening he always goes out either on horseback or in a litter to take the air; when in ill health he seldom denies himself that exercise, or even in rainy or stormy weather. After his ride in the morning he takes a hasty breakfast, and then holds his Darbar,*[*Court of audience] and sometimes on the plain under the shade of a tree or a camp, which continues till twelve o’clock. The whole business of the day is transacted by him with rapidity and despatch during that time. When the Darbar is over, the Maharaja takes a short repose of half an hour only, when he resumes his seat, and hears the Grunth for about one hour and a half. After that ceremony he again takes the air. In these exercises he generally employs himself in inspecting his troops, or other military exercises, or receiving the petitions of his people.

With the exception of the five functionaries already named, the annexed list contains the names of the other courtiers, chiefs, and military commanders who attend the Darbar. Nearly all the old Sikh Sirdars or chiefs are now extinct.

Those only of them who survive are Sirdars Jawend Singh, Mowakil, Dhuna Singh, Malwai, and Sham Singh, Atariwala, but they possess very little influence in the court. The rest are either the descendants of old families or the creations of a few days, owing their rise to His Highness.

Sirdar Atar Singh,
Sirdar Ajit Singh, and
Sirdar Lehna Singh,
{Sindhanwalia the relations of the Maharaja}

Sirdar Lehna Singh Majithia.

Sirdar Sham Singh, the father-in-law of Kour Naonihal Singh,
Naonihal Singh and Sirdars Jei Singh, and Jagat Singh
{Atariwala}

Sher Singh and Karam Singh

Sirdar Dhuna Singh, Malwai.

Sirdar Jawend Singh, Mowakil.

Pertab Singh, the son of the late Jawala Singh, Bherania.

EUROPEAN MILITARY OFFICERS OF THE REGULAR ARMY:-
General Allard, lately dead.
General Ventura.
M. Avitabile.
M. Court, besides several others, viz.: Messrs. Foulkes, Steinbach, &c., with inferior commands.* [*MM. Avitabile and Court are also styled generals by courtesy.]

NATIVE OFFICERS OF RANK:
General Teij Singh
General Ram Singh, the son of Jemadar Khoshal Singh
General MIsser Sukhraj, to each of whom the Maharaja has given separate divisions of his army

All the other officers and functionaries at the time of Darbar wait in the outer yard next to the palace: when anyone is required he is sent for to the presence.

Besides the above Sirdars, Sirdar Cheit Singh and Sirdar Mangul Singh, who are called the ministers of Kour Kharak Singh and Diwan Hakim Rae and Sirdar Fateh Singh, those of Kour Naonihal Singh, attend the court in the company of their masters.

The Sirdars and officers of the Maharaja’s court are for the most part well disposed towards Kour Kharak Singh and Naonihal Singh, and have respect for their authority, but they are not so well affected towards Kour Sher Singh. A bad feeling also prevails between the latter and Kour Kharak Singh and his son. The Jammoo family and Jemadar Khoshal Singh were not formerly on good terms; but at the last great fair of the Komb held at Hardwar, Raja Golab Singh and the Jemadar, who met there, exchanged turbans with each other standing in the water of the Ganges,* [*A solemn mode of reconciliation] since which they have always remained intimately allied. All the other Sirdars are generally on good terms with the Jammoo family, either from inclination or necessity. Sirdar Ajit Singh of the Sindhanwalia family has lately exchanged turbans with Raja Hera Singh, but Jemadar Khoshal Singh on the one hand and the Sindhanwalias, four Bhaes, and the Misser’s on the other, are not on good terms, and try to injure each other. The Missers and the Rajas have also had a difference, which is scarcely healed. It took place between Raja Dhian Singh and Misser Ram Kishan, the brother of Beli Ram, on account of the latter having been stopped on his entrance at the Deodhee when he proceeded as usual to the “Darbar,” and high words were exchanged on either side, which went so far that the Raja proposed to resign, but the officers of the court interposed, and brought about a partial reconciliation.

The following is the list of the chief functionaries or Governors appointed to the several provinces within the Maharaja’s dominions, showing their names and the amount of revenue derived from each province:-

(Amount in Rupees)
Diwan Sawan Mal, the governor of Multan – 38,98,550.0

Misser Roop Lal, the governor of Doaba of Jalandar – 18,72,902.0

Raja Gholab Singh, in charge of the country lying between the Chinab and the Jehlum – 25,45,000.0

Raja Socheit Singh, of the district of Vazirabad – 10,55,726.4

Sardar Lehna Singh Majithia of Manjha and territories in the hills between Satledge and Ravi – 14,87,475.0

Mian Singh, the governor of Kashmir – 36,75,000.0

M. Avitabile, the governor of Peshawr – 18,34,738.0

Besides the above, there are other officers and Kardars, such as the sons and nephews of the Faqirs and the Missers, &c. who govern small districts. The remittances made by these officers are mostly by means of Hundwis on Amritsir. No sum is received from Peshawr. The revenue of that province is consumed there, and large remittances made from court to pay the force employed in that quarter. The capture of Peshawar has been an expensive conquest to the Maharaja.

The whole revenue derived from the country within the rule of his Highness is said to amount to three crores, twenty-seven thousand, seven hundred and sixty-two rupees, which is derived from the following sources:-

Khalsa – 1,96,57,172
Jaghirs given to different people – 87,54,590
Khirajdars – 12,66,000
Transit duties between Akora and the Satledge – 5,50,000

Total of Rupees – 3,00,27,762

I shall now briefly touch on the strength, organization, and expenses of the Maharaja’s army.

Maharaja Ranjeet Singh has a large and well-disciplined army. It is better regulated than that of any native chief in India. He himself, being passionately fond of the military profession, has chiefly devoted his attention to the organization of his army.

It consists of 31 regiments of infantry, 9 regiments of cavalry, and 288 pieces of artillery of various calibre, of which 143 pieces are drawn by horses, 147 by bullocks, and 8 howitzers, besides 11,800 irregular Sowars. Nearly one-half of his regular army is commanded by the French and other European officers, and the rest by his native officers. Besides these troops the following are furnished by the Jaghirdars.

Irregular Sowars – 6460
Regular infantry – 9 regiments
Ditto cavalry – 5 regiments
Horse and bullock artillery – 87 pieces

Of these regular troops three regiments of infantry and two regiments of cavalry are furnished by Kours Kharak Singh and Naonihal Singh, and four regiments of infantry and one regiment of cavalry by the Jammoo family, while two regiments of infantry are provided by Sirdar Lehna Singh Majithia and Jemadar Khoshal Singh, and the two other regiments of cavalry by the Sindhanwalia family and Sirdar Lehna Singh.

The troops forming his garrisons in different forts, and the establishments maintained for police and other purposes, are not included in the above enumeration. The annexed is the statement of the annual expense incurred by the Maharaja in the payment of his regular army:-

Infantry, 31 regiments – 28,09,200
Cavalry, 9 regiments – 24,53,656
Horse artillery, 288 pieces – 3,24,864
Irregular Sowars, 11,800 – 72,08,562
Total rupees – 1,27,96,482

A great many deductions are made from the pay of the troops, which reduce the actual expenditure considerably. They are armed and clothed by the state, and, with the exception of two or three battalions commanded by the English officers, are organised according to the French system. The men composing the army are almost entirely Sikhs, with whom the regular service of the Maharaja is popular. In enduring fatigue, absence from the prejudices of caste, and patience of discipline, the Sikh is not easily surpassed. He only requires the skill of European officers and instructors to make him an excellent soldier.* [*They have established their military fame by their gallant conduct in the late war.]

~ ~ ~

TO THE EDITOR OF THE TIMES

Sir,-With the exception of a short letter which I addressed to you on the 1st of March, when a question about the Kooka insurrection had been asked in the House of Commons, I have hitherto abstained from saying a word in public on the subject of the conduct of my brother, Mr Douglas Forsyth, in connexion with it. Now, however, that the Governor-General in Council has pronounced his judgment, and the papers upon which that judgment was founded have been transmitted to England, I desire to be heard.

I am well aware that in supporting the cause of an only brother who is not here to defend himself I shall be suspected of being an advocate rather than a judge. But I also feel sure that the public will not be less disposed to listen to my statement because of my near relationship to the late Commissioner of Umballa, provided only that my facts are accurate and my argument is fair.

My brother has been removed from his post at Umballa to the Commissioner-ship of Oude, and the Governor-General in Council has declared that his removal ought to be accompanied “by an expression of opinion of the Government of India that he ought not in future to be placed in a position in which he would be called on to exercise similar control and superintendence;” – in other words, that he ought to be excluded in future from a position of political responsibility. This is a severe censure, and my endeavour will be to show that it is undeserved.

First of all, I will give a short account of the facts as they actually occurred; and I will take them from the official memorandum printed, if not published, by the Government of India. From this it appears that on the 11th and 12th of January last a body of Kookas, amounting to about 100 men, attacked the town of Malehr Kotla, but after a “well-contested fight,” in which eight of them were killed, they were forced to retire.

The gang retreated to a village in the Patiala territory, called Rurr, about 12 miles from Malehr Kotla, where they took up their position in a jungle, and the inhabitants of the village “abandoned it in a panic.” Niar Ali, the Naib Nazim of Amargarh, who was in the Patiala fort of Sherpur, was then applied to for assistance, and he proceeded with three sowars and a writer to Rurr. He summoned the Kookas to surrender, and says in his deposition, “I told them it was no use to resist; that though they might overpower me, the Maharajah would not leave a man alive.” The Kookas surrendered, and the Naib Nazim collected a number of men and escorted them to Sherpur.

Mr. Cowan telegraphed on the 15th both to Jalander and to the Lieutenant-Governor for troops, and applied for assistance to three native chiefs. “Seven men were brought before him, but he considered the case against the four men only who had been taken prisoners to be conclusive.”

These seven men had been captured at Malodh, and on the 16th Mr. Cowan telegraphed to tho Punjab Government for leave to execute the four men “regarding whose guilt, after his investigation, he entertained no doubt.”

So far I have followed the official “memorandum,” but in the rest of my letter I shall avail myself not only of it but of information communicated by my brother partly in his narrative of the 8th of April addressed to the Punjab Government and partly in letters to myself.

The news of the outbreak reached Mr. Forsyth at Delhi on the 15th, and he started for Loodiana by the train which left before daybreak on the 16th, arriving at Loodiana that evening. While there he received three very important letters from Mr. Cowan. In the first, dated Camp Kotla, January 16, 7.30p.m., Mr. Cowan said:-

“I have the hounor to report that tranquility has been completely restored, and that there is no necessity for you to come to Kotla. The gang of rebels – for no other name will adequately characterize them – never numbered more than 125. Of these there were at Malodh two killed, four captured; at Kotla eight killed, 31 wounded; of these wounded, 25 or 26 escaped at the time; but 68, including 27 wounded, have been captured in the Patiala State at Rurr, a village 12 miles from this. The entire gang has thus been nearly destroyed. I purpose (propose) blowing away from guns or hanging the prisoners tomorrow morning at daybreak. Their offense is not an ordinary one. They have not committed mere murder and dacoity; they are open rebels offering contumacious resistance to constituted authority, and to prevent the spreading of the disease it is absolutely necessary that repressive measures should be prompt and stern. I am sensible of the great responsibility I incur; but I am satisfied that I act for the best, and that this incipient insurrection must be stamped out at once.”

In the second, dated the 17th, Mr. Cowan said:-
“When first I heard of the attack in Kotla, the situation appeared to me to be a very grave one, and I telegraphed that troops might be sent… It looked like the commencement of an insurrection, and I trust that I shall not be thought to have caused unnecessary alarm by my first report… I propose to execute at once all who were engaged in the attacks on Malodh and Kotla. I am sensible of the great responsibility which I incur in exercising a power which is not vested in me, but the case is an exceptional one. These men are not ordinary criminals. They are rebels having for their immediate object the acquisition of plunder, and ulteriorly the subversion of order. It is certain that had their first attempts been crowned with success, had they succeeded in arming themselves and providing themselves with horses and treasure, they would have been joined by all the abandoned characters in the country, and their extinction would not be effected without much trouble. By the timely preparation at Kotla, their efforts were defeated, and by the active exertions of the Patiala officials this miserable attempt at rebellion has been stamped out, but others of their stamp must be deterred from following so bad an example, and that the warning should be effectual. It must be prompt and terrible. I have every confidence, then, that the Government of the Punjab will approve the immediate execution of those prisoners who have been taken red-handed.”

In the third letter Mr. Cowan said:-
“The conduct of the prisoners was defiant and unruly; they poured forth the most abusive language towards the Government and the chiefs of the Native States. All of them admitted that they were present at the attacks on Malodh and Kotla, and gloried in the act. They said they had attacked Malodh for the purpose of procuring arms, and Kotla because their religion required them to slay the killer of cows. The two women were residents of Patiala State, and I made them over to the officer commanding the troops for conveyance to Patiala; 49 of the rebels were blown away from the guns this afternoon on the parade ground of the Kotla Chief, in the presence of the troops of the Patala, Nabha, Jhind, and Kotla States. It was my intention to have had 50 men blown away, and to have sent the remaining 16 rebels to Malodh, to be executed there tomorrow, but one man escaped from the guards, and made a furious attack upon me, seizing me by the beard, and endeavouring to strangle me; and, as he was a very powerful man, I had considerable difficulty in releasing myself. He then made a savage attack on some officers of the native States who were standing near me. These officers drew their swords and cut him down… A rebellion which might have attained large dimensions was nipped in the bud, and a terrible and prompt punishment was, in my opinion, absolutely necessary to prevent the recurrence of a similar rising. I most sincerely trust that you will after this explanation approve what I have done. I am placed in a most difficult position here with reference to the 16 rebels who have remained unpunished. It was, as I have stated, my intention to have sent them for execution to Malodh tomorrow, and I earnestly beg that you will sanction my carrying out (my) sentence at once. I believe that these executions have had and will have a most happy effect on the people of these parts; their shouts and remarks wherever I go show this.”

Mr. Cowan’s telegram of the 16th was seen by Mr. Forsyth at Loodiana early in the morning of the 11th, and he immediately telegraphed to the Secretary of the Punjab Government at Delhi as follows:-

“Referring to Cowan’s telegram asking permission to execute at once four men. Since then we have got 70 men. I am at the spot, and can dispose of the cases according to form and without delay. Exceptional action not necessary, and would increase excitement better allayed.”

Mr. Forsyth received no answer from the Lieutenant-Governor until after midnight, and it was in the following words, dated January 17, 1872:-

“With reference to your telegram regarding execution of rebels Lieutenant-Governor concurs with you. He, however, approves Cowan’s energy and zeal.”

In the meantime my brother, not having heard from the Lieutenant-Governor, had sent off to Mr. Cowan on the night of the 16th a letter, to the effect that he was to keep the captured Kookas in the Fort of Sherpur until my brother could send a Ghoorka guard to bring them to Loodiana for trial. And again at noon on the 17th my brother despatched another letter to Mr. Cowan, in which he said:-

“I request that you will at once prepare the case against such as appear to you to be deserving of capital Punishment, and I shall then give immediate orders. But in reference to your expressed desire for promptitude, the case is not sufficiently urgent to justify the abandonment of the very simple form of procedure which we have at hand. I purpose proceeding to Malehr Khotla very shortly.” And in another letter, non-official, despatched on the same day, he said:-

“You have acted admirably; but, for heaven’s sake, don’t let the whole thing fall short of perfect success by any hasty act. By dealing with the men now caught as culprits in the Kotla territory they can be hanged legally without the delay of sending the case to the Chief Court by attending to the form usual in all such cases -i.e., sending up the proceedings to me, and, to save time and trouble, I am going out to Kotla as soon as I have disposed of Ram Singh.”

Notwithstanding these letters, which arrived before the prisoners were executed, we know that they were executed. It is not necessary for me to express any opinion whether that act was justifiable or not, for my brother’s defence rests upon grounds which are independent of it.

On the 18th my brother heard of the executions, and he wrote the following short letter to Mr. Cowan:-

“My dear Cowan, – I fully approve and confirm all you have done. You have acted admirably. I am coming out.”

And on the same day he proceeded to Kotla, where 16 other prisoners had been formally tried and found guilty of “an act of open rebellion,” and the question was what punishment they deserved. I now quote from the official memorandum:-

“Mr. Forsyth appears at once to have perused the record and to have appended his remarks to each deposition and statement, and finally, after summing up the evidence on which the case rested, recorded judgment in the following terms:- ‘It is impossible to discriminate now between those who actually struck the blow which caused the death of these men, nor at this moment would it be wise to display leniency towards a gang every one of whom is, according to law, liable to the same punishment. The intentions of the gang are clearly indicated by their leader, Ram Singh. Vide the statement made to me at Loodiana on the 18th. As regards the prisoners, 1, 2, 3, 4, 5, 7, 10, 12, 13, 15, and 16, their statements are ample confessions of their being actually inside Kotla. No. 8 and 9 admit being at Kotla; Nos. 6, 11, and 14 admit being with the gang when caught, and their admissions coupled with the statements of 3 and 4 leave no doubt in my mind that they were of the gang, and are, therefore, equally liable to punishment. I concur with the committing officer, and confirm the sentence of death against all, to be carried into immediate execution.”

Now, there are two questions to be considered. First, did Mr. Forsyth do wrong in approving, by his letter of the 18th, the proceedings of Mr. Cowan, so far as he was acquainted with them? And, secondly, did he do wrong in executing the 16 men after trial and conviction on the 18th? And, further, supposing he was mistaken in the course he pursued, was the error such as to deserve a sentence of condemnation by which it has been declared that “he ought not in future to be placed in a position in which he would be called upon to exercise similar control and superintendence?” In other words, ought he to be placed for ever under the ban of exclusion from any post involving political responsibility?

As to the first question, it is essential to remember what was the information under which Mr. Forsyth acted. He had then received the three letters from Mr. Cowan already quoted. In the first Mr. Cowan had said, “Their offence is not an ordinary one. They have not committed mere murder and dacoity; they are open rebels offering contumacious resistance to constituted authority; and to prevent the spreading of the disease it is absolutely necessary that repressive measures should be prompt and stern.” In the second, “These men are not ordinary criminals. They are rebels, having for their immediate object the acquisition of plunder, and ulteriorly the subversion of order,” and he added that they had been taken “red-handed.” In the third he stated that “all the prisoners admitted that they were present at the attacks on Malodh and Kotla and gloried in the act,” and that a rebellion which might have attained large dimensions was nipped in the bud, “and a terrible and prompt punishment was absolutely necessary.”

Now I ask whether, if these statements were true, or even if they were not true, and yet Mr. Forsyth had no Cause whatever to doubt their exact truth, it was unnatural or unreasonable for him on the spur of the moment to write to Mr. Cowan and say, as he did in his letter of the 18th, “I fully approve and confirm all you have done. You have acted admirably. I am coming out.” He had been assured by his subordinate officer who was on the spot that the men executed were “open rebels, offering contumacious resistance to constituted authority,” and “these men are not ordinary criminals. They are rebels having for their immediate object the acquisition of plunder, and ulteriorly, the subversion of order.”

Mr. Forsyth’s letters already quoted show how anxious he was that Mr. Cowan should act according to law, unless it was a case of the suprema lex salutis, which supersedes all ordinary law. But the case was surely different after the executions were a fait accompli, and Mr. Forsyth had every reason to believe the reiterated assurances of Mr. Cowan that they had been dictated by stern necessity. Your “Own Correspondent” says:-

“The position of Mr. Forsyth presents this difference – that I believe he did not grasp the real meaning of affairs. He listened to representations, and believed on hearsay what he ought to have verified. The result was that he sanctioned what I am positive he never would have ordered at the outset, if he either had been in Mr. Cowan’s place or had been acting under similar circumstances in his own place as Commissioner.”

It is easy to be wise after the event, and condemn on cool consideration conduct which at first seemed to merit approval. It is one thing to sit in an official arm-chair when all danger is over, and on a review of all the circumstances to come to the conclusion that the peril was exaggerated; it is another thing to have to deal on the spot with an armed outbreak, and to feel that unless prompt and severe measures had been taken the province might have been in a flame. In the despatch of the Government of India, it is alleged that the Lieutenant-Governor of the Punjab, Mr. Davies, “from the first embraced and expressed the opinion that the conduct of Mr. Cowan was unjustifiable in regard to the precipitation, illegality, and indiscriminate rigour of his proceedings.” The Lieutenant-Governor sent to my brother the following telegram dated the 17th of January, 1872:-

“With reference to your telegram regarding execution of rebels, Lieutenant-Governor concurs with you. He, however, approves Mr. Cowan’s energy and zeal.” And I may add what your “Own Correspondent” says in the same letter already referred to:-

“The course of the Lieutenant-Governor of the Punjab is the subject of much conversation. The Government has held him to be not merely guiltless of any participation in the executions, but to have strongly disapproved them. On the other hand, it is remembered that some little time ago he made an extraordinary speech to some native chiefs who presented to him an address against the Kookas.”

The second question is with respect to the execution of the 16 men after trial and conviction. The Governor in Council admits in his despatch that “Mr. Forsyth’s proceedings were no doubt legal,” but he adds that “that fact alone ought not to protect him from censure if his proceedings showed a want of that merciful discrimination which ought in all cases to be characteristic of the British administration of justice.” Now, what is Mr. Forsyth’s explanation of this? He says in his letter of the 8th of April:-

“When the case was submitted for my orders I had to consider it in its judicial aspect, as well as from a political point of view. Now, taking the judicial view of the case as it stood by itself, quite apart from all other considerations, 16 men belonging to a gang who had committed a double series of murders were pronounced to be guilty of the charge preferred against them. The sentence for their crime was death; and had the case been tried in the courts governed by our codes it would have been incumbent on me to show very good cause why that sentence should be mitigated. Had the case, then, been a solitary one, there would have been no more ground for hesitating to confirm a sentence of death passed on 16 men than there would have been last year for the Chief Court to hesitate to pass sentence on 12 men for the murder of the butchers. I had, however, to consider all the surrounding circumstances, and the first one which would naturally influence me was the fact that so many men had already suffered for the same offence. But there were counterbalancing arguments, which I now propose to reproduce. One consideration was that, if the case admitted of it, Mr. Cowan ought to be supported. However much I might have deprecated his proposed action, and inwardly deplored it when as yet not taken, still when once done I felt myself placed in an entirely different, and, it will be readily conceded, in a most difficult position. To hastily disavow his proceedings and to cancel his acts at such a moment I considered would be most unwise.”

So that if Mr. Forsyth’s letter stopped here it would seem that he was influenced by two reasons – first, that the men belonged to a gang of murderers, and had been found guilty after trial; and, secondly, he thought that if he remitted the capital punishment he would be discrediting Mr. Cowan. But there was a third and very cogent reason, which is only glanced at in the despatch, but which I will give in my brother’s words, as contained in his letter of the 8th of April:-

“As I entered the town of Kotla I was met by the Nazim and Tehseeldar, who form the Council of Regency during the vacancy caused by the death of the late Nawab, and till the appointment of a successor. They earnestly described the dangers of their position, making, perhaps, more of the case than was correct, in order to exalt their own services. But in one respect they were genuinely earnest. They were in a decided dread of a second attack, and spoke of other Kookas coming sooner or later, to renew murders. That they had imbibed a fear lest I should show too much leniency was apparent from the earnest manner in which they begged that the men whose complicity in the attack they, in conjunction with Mr. Cowan, had pronounced to be proved should not be let off with a less severe punishment than the law warranted. I felt myself bound to give due weight to this consideration. I may here mention that when I went over the next day to Malodh to try the men charged with the murderous attack on Sirdar Mith Singh’s house, and before I began to take up the case, the Sirdar took me aside, and in a solemn manner assured me that unless I passed sentence of death on the prisoners, when found guilty, his life and the lives of the people with him wou1d not be safe.”

Let these considerations be carefully weighed before the censure passed upon my brother is endorsed by public opinion.

But I have a complaint to make, in which I feel sure that I shall have on my side all those who desire that justice shall be done. My brother has never been applied to by the Government of India for any defence of his conduct. They have condemned him without even asking what he had to say on his behalf. He wrote, indeed, a letter on the 8th of April, addressed to the Secretary to the Government of the Punjab, in which he gave a full statement of the facts so far as he then knew them. But I believe he never received any further communication from the Government until the decision of the Governor-General in Council, so seriously affecting him, was published. I should have thought that common justice required that before that decision was arrived at, my brother should have been formally called upon to justify himself, and his attention should have been specially directed to those points which, in the opinion of the Governor-General in Council, seemed to require a satisfactory defence. It is one thing for a man to write a narrative wholly in the dark as to the intention of the authorities to found thereon an accusation, but a very different thing to go fully into the case when he knows that his conduct is impugned and charges have been specially made.

I am most unwilling to parade my brother’s service, but when a sentence is passed which is tantamount to a declaration that he is unfit for a political post, I will not be deterred by any false delicacy from stating facts. In 1869 he was sent by Lord Clarendon on a mission to Russia, and the nature of that mission shall be described in the late Lord Mayo’s own words:-

“Any one that contributes, in the least degree, to bring about a thorough entente cordiale on Asian questions between Russia and England will perform a service to humanity, to the interests of civilization, and the welfare of the subjects of both Governments.”

How far he succeeded in effecting the objects here set forth will appear from the following letter from the Under-Secretary of State for Foreign Affairs to the Under-Secretary of State, India Office:-

“November 30, 1869

Sir, – I am directed by the Earl of Clarendon to inform you that understanding that Mr. Forsyth is about to return to India, his Lordship considers it an act of justice to that gentleman to place on record the high sense he entertains of the ability and judgment displayed by him in the mission which, at the suggestion of the Earl of Clarendon and with the sanction of the Duke of Argyll, Mr. Forsyth undertook to visit St. Petersburg.

“The communications held by Mr. Forsyth with the Russian Ministers will be found in the despatches from Sir A. Buchanan, already transmitted to the India Office, and his Excellency on November 5 reported, ‘that Mr. Forsyth had the honour yesterday of an audience of the Emperor, at which the language held to him by his Majesty may be fairly considered a ratification of the confidential assurances and explanations offered to him by his Majesty’s Ministers.’

“The political and commercial knowledge as well as the local experience that Mr. Forsyth brought to bear on the question of Central Asia, under discussion between the Russian and British Governments, appear to have made considerable impression upon the Minister of the Emperor, and may have important results, and, in the opinion of the Earl of Clarendon, Mr. Forsyth’s proceedings merit the entire approval of the Indian Government.

“A. OTWAY.”

In April 1870, my brother received a letter from the Foreign Secretary at Calcutta, asking him to undertake the office of Envoy to the Court of Atalik at Yarkund, in Central Asia. He accepted the office, which was changed from that of Envoy to one of a less political character, and he proceeded to Yarkund. The narrative of the expedition as written by my brother has been printed and laid before the House of Commons. I need not, therefore, say a word about it, further than to mention that in a letter from the Secretary to the Government of India to the Government of the Punjab, dated 6th of January, 1871, he said that his Excellency in Council “has no reason to be dissatisfied with the measure of success which attended Mr. Forsyth’s journey, and he desires that the cordial thanks of Government be communicated to the officer and to those whose services he has brought to notice in his report for their courage and perseverance under difficulties of no ordinary kind, and for the good judgment displayed under trying circumstances.”

Your obedient servant,
WILLIAM FORSYTH.
Temple, June 8, 1872 

[Paper presented at Institute of Sikh Studies' Annual Seminar in 1998.]

This paper deals with the way Khalsa should go about its job rather than what it should achieve in the 21st century. There are some immediate reasons for trying to mark the way and some reasons are embedded in our history. Both factors, historical as well as contemporary, point towards the tenuous position of the Jathedar of Akal Takht. Is he (Jathedar) a dictator? Is the hukamnama issued from the Akal Takht, issued in the name of ‘Jathedar Akal Takht’ or in the name of ‘Panj Pyare’? If it is the latter case then is the Jathedar of Akal Takht head of the Panj Pyare or first among equals? Also, when Gurbani teaches us about equality of all the human beings, then how do we explain the higher status accorded to the Takht Jathedars? These are some of the gray areas which need to be tackled in the light of some recent verdicts of the Akal Takht which have created controversy in the Panth.

Before tackling the question of the position of the Jathedar of Akal Takht, I would like to propose, in the light of the recent happenings, that it be made a rule that when a person is summoned before the Akal Takht they must appear as ordinary Sikhs so that when they are judged, they are judged like any one else and thus no impression may go out that a person has been dealt with leniently or harshly because of the position they might hold. In case they are exonerated (without leaving any doubt in anyone’s mind) they should be free to assume their position of leadership again. But if the person is convicted then they must be barred for a period (length of the period depending upon the gravity of the transgression) from holding any position of leadership. This system is needed because if a leader is good they will have nothing to fear in resigning their post as they can confidently retain it once they are exonerated. And if he/she is a dyed-in-the-wool type of a leader and is exonerated but finds it difficult to resume his/her previous position then too it will benefit the Panth. But if the leader is convicted then he/she must be barred for a period because once they have committed a mistake, they have shown a weakness of judgment which, if allowed to remain, can end up harming the Panth. They would be expected to work on their weakness during the period of disbarment, so that the same mistake does not happen again.

However for the whole Panth to honour the verdict of the Akal Takht, it becomes necessary that every verdict be debated threadbare so that when the verdict is pronounced it leaves not even an iota of doubt in the mind of any Sikh anywhere in the world; and the whole community, like a single entity, ensures the implementation of the decision taken. But this threadbare debate is not possible in the present setup, where the Takht Jathedars are employees of SGPC and can be removed by it. SGPC as we know is an elected body for which only a section of Sikhs votes. Thus, in a way, the Jathedars of the Takhts in Punjab represent only the people of this region (while the Jathedars of Takht Sri Patna Sahib and Takht Sri Hazoor Sahib, represent their respective regions). Thus we heard after the hukamnama on langar, Canadian Sikhs saying that they ‘would not be dictated to by outsiders’, meaning people of Punjab. This sort of division must be removed before it reaches unmanageable proportions.

To overcome this problem, I propose that there be a resolution by the SGPC, making the election of the Jathedar a direct affair in which every Sikh, whichever part of the world they might be living in, may participate. And this should be independent of the government of India, or any other government.

How we can make it possible for every Sikh in the world to directly participate in the decision making process I shall make clear presently.

Sikhism being a universal doctrine, we have got Sikhs of different nationalities, belonging to different races and different cultures. If the Jathedar who judges their actions, is an employee of the SGPC, an organisation which depends for its existence on the Indian government calling elections to it, then there is bound to be resentment amongst the non-Punjabis and for valid reasons too. Sikhism, must not become Punjab-centric.

To prevent this what can be done is to mark out the constituencies of the five Takhts in India with Jathedars being elected to the four Takhts and a Deputy Jathedar being elected to the Akal Takht (Deputy Jathedar in case of the Akal Takht, so as to maintain the supremacy of the Jathedar’s post intact. But there shall be no person appointed as Jathedar of Akal Takht). Then, in the same way constituencies can be marked for election of Jathedars from countries other than India. Minimum and maximum number of Sikhs required to form a constituency can be determined. And when the Jathedars of all the Takhts meet, their collective presence should be considered equal to that of the Jathedar of Akal Takht. And also when all the Jathedars meet representing all the Sikhs of the world, it will be another form of Sarbat Khalsa with the unanimous decisions taken being given the status of Gurmatta. This mode of taking decisions will also help mobilise the community as a whole. It will no longer keep the Jathedar of Akal Takht under some organisation and will prevent the decisions of the Takht dependent upon the person occupying it instead of on the Gurbani principles, as should be the case. It will prevent Sikhism becoming Punjab-centric, or racial or vested interests’ controlled. The question of ‘outsiders’ will also be solved.

Two problems need to be resolved. One, which method of election should be adopted to elect the Jathedars ? I think it should be by open ballot because secret ballot seems to indicate an element of fear in the mind of the voter which stops them from publicly proclaiming their choice. After the first ballot their should be a second ballot in which the elected candidate should be given a second vote with everyone citing their reason for supporting or opposing them. And it is only after the candidate has answered the objections raised against them that they can be finally placed as Jathedar. This seems necessary in order to bring unanimity in the election of the Jathedar, as they are expected to represent all the Sikhs in their constituency and not only those who have voted for them in the first ballot.

The second problem seems to be the venue where the Jathedars should meet. Without question the best venue is the Akal Takht. But it is also true that the government of India might prevent such meeting using the denial of visa route, or laws like Section 144 of IPC, etc. To overcome this problem, it would be ideal if Vatican-type status can be achieved for Amritsar Sahib. Till this is done, the Sarbat Khalsa in its new form can meet at an alternative venue anywhere in the world where such obstacles are not present.

With such a global system I do not think there is anything the Khalsa can not achieve in the 21st century.
~~~

Advices from Calcutta to the 12th of May [1835] have arrived. The movements of the contending parties in the north of India were watched with much interest by
the British residents in India, and that war, though on a small scale, was considered the most important political event which has occurred in the East Indies for many years. The result, it was expected, would materially affect the interests of England, inasmuch as the defeat of Runjeet Singh would much increase the Russo-Persian influence in those dominions.

The two powers, the Afghans and the Sikhs were concentrating their forces near to the passes of the Khybar, where the dispute was to be decided by force of arms.

The Afghans are well mounted, brave and desperate combatants, while the Sikhs are equally determined, in a high state of discipline, officered by Europeans (mostly Frenchmen), and in great numbers. The struggle, therefore, was expected to be sanguinary.

Runjeet Singh, the Rajah of Punjab, Lahore, and Cashmere, with their immense dependencies, or, as he is denominated in India, “The Lion of the North, and Rajah of the Five Waters,” is himself a faithful ally and supporter of the interests of the [East India] Company, while Dost Mahommed Khan is hostile to their views; so that it is argued, should the former be overthrown, the Company would be compelled to extend their territory to the banks of the Indus.

M. Allard, the commander-in-chief of Runjeet’s army, has arrived at Paris within a very few days, for the purpose of procuring workmen to take out with him to cast balls, as he had not succeeded in teaching the natives of Cashmere to do it, although he had made them very efficient in casting cannon. Madame Allard is the daughter of a Prince of Lahore, and has five children, who are now in Paris at a Catholic boarding-school.

Runjeet Singh is a man of about 55 years of age, but as infirm as an ordinary man at 80 or 85. His eldest son, aged about 25, who will succeed him in his vast authority, a vain, ambitious man, has openly declared his abhorrence of the East India Company, and his willingness to assist in making inroads into the British possessions.
~~~